.

تمثیل ، روشی است برای محسوس کردن مفاهیم ، مثلا وقتی معلم ریاضی می خواهد مفهوم عدد کسری را توضیح دهد، یک سیب را به چهار قسمت تقسیم می کند تا دانش آموزان مفهوم (یک چهارم) را مشاهده کنند.

در همین نوشته هم ، من برای واضح شدن مفهوم جملۀ اول ( تمثیل روشی است برای محسوس کردن مفاهیم) از تمثیل استفاده کرده ام.

شاعران برای تجسم دریافت ها ، کشف ها و ذهنیات خود از روش تمثیل استفاده می کنند زیرا برخی از مفاهیم وتجربه های انسانی بدون تجسم حسی به دشواری قابل درک است.

تمثیل  ،نوعی تشبیه است اما اغلب از تشبیه، مفصل تر است یعنی عناصر و کلمات متعددی در آن نقش دارند.

برخی از تمثیل ها با استفاده از پدیده ها و رخدادهای طبیعی ساخته می شود مثلا؛

دیدار یار غایب دانی چه ذوق دارد؟

ابری که دربیابان بر تشنه ای ببارد

گونه ای دیگر از تمثیل، استفاده از حکایت های رایج است برای بیان اندیشۀ شاعرمثلا؛

آن یکی پرسید اشتر را که هی

ازکجا می آیی ای اقبال پی؟

گفت از حمام گرم کوی تو

گفت خود پیداست از زانوی تو

گاهی شاعر برای بیان اندیشه اش ، حکایتی جدید می سازد  مانند منطق الطیر عطار ، که برای بیان مراحل سلوک عرفانی ، داستان سفر مرغان وجست و جوی سیمرغ را آفریده است. این حکایت های تمثیلی افزون بر بهرۀ تعلیمی ، سرشار از تصاویر شاعرانه و هنری هستند به گونه ای که مستقل از خط اصلی داستان و اندیشۀ شاعر، قابلیت تأویل و انطباق با حالات و تجربه های درونی انسان را دارند.

تمثیل به این دلیل که مفاهیم ذهنی و گاه دشوار را برای همگان دریافتنی می سازد، وارد زبان گفت و گوی مردم نیز می شود. اغلب ضرب المثل های رایج در اصل، بیان تمثیلی یک تجربه اند و بسیاری از آن ها از میان سروده های شاعران به زبان مردم              راه یافته اند مثلا؛

زلیخا گفتن و یوسف شنیدن

شنیدن کی بود مانند دیدن

تمثیل در شعر گاهی در یک بیت شکل می گیرد ، در یک مصراع ، اندیشه و مدعای شاعر مطرح می شود و در مصراع دیگر ، معادل حسی آن می آید؛

در کوی تو مشهورم و از روی تو محروم

گرگ دهن آلودۀ یوسف ندریده

گاهی در مصراع نخست ، تصویر حسی و تمثیلی بیان می شود و در مصراع بعد اندیشۀ شاعر می آید؛

مطربان رفتند و صوفی در سماع

عشق را آغاز هست انجام نیست

این شیوۀ برابر نهادن مفاهیم ذهنی و تصاویر محسوس،  یکی از روش های اصلی شاعران سبک هندی است که به آن اسلوب معادله و یا روش مدعا- مثل می گویند.

بسیاری از بیت های مشهور سبک هندی با همین اسلوب سروده شده است چند نمونه را   می خوانیم؛

وضع زمانه قابل دیدن دوباره نیست

رو پس نکرد هر که از این خاکدان گذشت

***

در کمال فقر چشم اغنیا بر دست ماست

هر کجا دیدیم آب از جو به دریا می رود

***

پشه با شب زنده داری خون مردم می خورد

زینهار از زاهد شب زنده دار اندیشه کن