حالات و مقامات اخوان/ حجت الله کرمی
یكی از ما كه زنجیرش رهاتر بود ...
شاید اگر مهدی اخوان ثالث و تلاشهای حیرت آور او در معرفی وتبیین معاییر شعر نیمایی نبود امروزه نیمایوشیج واسلوب شاعریش این قدروارجی را كه در چشم ادیبان وسخن سنجان روزگار یافته است نمی یافت . واگر محمدرضا شفیعی كدكنی ونقد ونظرهای عالمانه وزبان وقلم فصیح او نبود قدر ومنزلت مهدی اخوان ثالث نیز درنزد اقران روزگار تا این پایه شناخته نبود .
بی هیچ شك وتردیدی ، استاد شفیعی كدكنی موثق ترین وسزاوارترین شخصی است كه می توان درآئینهی اوراق كتابهایش چهرهی شاعر بزرگ وسترگی چون مهدی اخوان ثالث را به تماشا نشست وازاقیانوس ذهن فیاض وجوشانش مرواریدهای درشت صید كرد .چرا كه او بیشترین انس والفت را با اخوان داشته واو هم از میان تمامی اقران شفیعی كدكنی را بیشتر دوست می داشت .
" حالات ومقامات م .امید " یكی از همان امواج هیجان انگیز وبزرگ دریای دانش وتجربهی شفیعی كدكنی است .كتابی كه می توان از دریچه های بازش خاطرات بیش از بیست سال همنشینی ومصاحبت دو شاعر ودو ادیب برجستهی قرن را به روشنی ووضوح یك فیلم بلند پرماجرا ،تماشا كرد ...
. بخش اول كتاب – كه جذاب ترین و زیباترین بخش آن هم محسوب می شود – خاطرات شخصی استاد است از اخوان ثالث كه درآن كوشیده است تمام ابعاد شخصیت وهنر اخوان را منعكس كند . خواننده دراین بخش –كه به نظر من از بهترین نمونه های خاطره نویسی معاصر است - با وجوه گوناگون شخصیت وهنر اخوان آشنا می شود . ازروحیهی حساس وزود رنج اخوان كه آثارش حتی دامنگیر دوست شفیق ومهربانش ؛ شفیعی كدكنی نیز شد ، عربی دانی وآموخته های من عندی او یا دقت نظرش در مطالعهی كتاب ها ودواوین شعری قدما ومعاصرین ، ساحت طنز آمیز وجود اخوان كه درتمام لحظات عمراو محسوس بود ، سفرهای اندك او درداخل وخارج ازایران ، بی قید وبندی اودر شغل وكار اداری ورسمی ، وضعیت زندگی او پس ازانقلاب و... همه وهمه حكایات خواندنی وجذابی است كه خواننده را تا آخر با خود می كشاند ومحظوظ می كند . درهمین بخش است كه ما برای نخستین بار از برخی وجوه شخصیتی وروانی اخوان اطلاعات مستند ودست اول می یابیم .
بخش دیگر كتاب حاوی چند مقالهی بلند وكوتاه از استاد شفیعی كدكنی در نقد وتحلیل اشعار اخوان است كه اغلب پیش ازاین هم اینجا وآنجا چاپ شده بودند كه از دقیق ترین وبهترین مقالات در نقد وتحلیل شعر اخوان به حساب می آیند.مقالاتی ازقبیل " اجمالی دربارهی اسلوب شاعری م. امید " كه نخستین بار اسفند 1347درشماره 2 دفترهای زمانه منتشر شده بودویكی از بهترین مقالات این كتاب هم به شمار می رود .یا مقالهی " جامعه شناسی مخاطبان دو شاعر ( اخوان وشاملو ) كه از نظر پرداختن به موضوع مخاطب شناسی شعر ونظریهی ذوق اجتماعی بسیار حائز اهمیت است ." رتوریك اخوان " هم با وجود كوتاهی ، به خوبی وجه بلاغی شعراخوان را با نگاهی ژرف ودقیق درمقایسه با شاعرانی چون مشیری وسپهری ، نشان می دهد . پایان كتاب هم تا حدی غیر منتظره وبدیع به نظر می رسد .جایی كه مخاطب ناگهان سؤالات امتحانی اخوان در دانشگاه تهران (درس نقد وبررسی شعر معاصر) را پیش روی خود می بیند . فایدهی چنین كاری علاوه بر شناخت نوع نگاه اخوان به شعر معاصر ، پی بردن به اسلوب وروش منحصر به فرد او درطراحی آزمون است .مثلا درسؤال شمارهی 9 این امتحان می پرسد : " به نظر شما شعرلاهوتی ( چه پیش از هجرتش به روسیهی شوروی ، راستی علت هجرت او چه بود ؟ - وچه پس ازآن ) بیشتر دارای چه ارزش و اهمیتی است وآیا روح غربت ویاد ازوطن مألوف درشعر او تأثیری گذاشته است ؟ یك شعرازاو كه دارای چنی روحیه ای است می توانید ذكر كنید ؟ وراستی لاهوتی اهل چه شهری ازایران بوده است ؟ " (ص 245 ) این اسلوب طرح سؤال بیشتر خواننده را به یاد " شیوهی آریایی كهن قصه درقصه ومعماری اسلیمی پرانتز درپرانتز " ( ص 69 )می اندازد .
آنطور كه خود استاد درمقدمه می گوید ،" دراین كتاب ، درآن سوی فصل حالات ومقامات ، با دوگونه چشم انداز دربارهی اخوان روبه رو می شویم : نقد ساختاری وصوری كاراوومباحث نقد اجتماعی وروان شناسی آثاراو ." برروی هم این كتاب یكی ازبهترین نمونه های سرگذشت نامه و تك نگاری های استاد شفیعی است كه درعین جامعیت ودقت علمی ازظرافت ها وتكنیك های بیان هنری نیز بهره منداست .كتاب را انتشارات سخن در256 صفحه منتشر كرده است . خواندن این كتاب جذاب ودوست داشتنی را به همهی علاقه مندان شعروادب معاصر توصیه می كنم .
